Kleszcze - dlaczego są dla nas takie groźne

2018-04-17
Kleszcze - dlaczego są dla nas takie groźne
Kleszcze znane były starożytnym cywilizacjom. Już w papirusach egipskich z 1550 r. p.n.e. znaleziono informację o gorączce spowodowanej przez te pajęczaki. Wierzono również, że nassane krwią, zmiażdżone kleszcze mogą uleczyć rany i owrzodzenia. W ostatnich latach w Europie, w tym także w Polsce wzrasta liczebność populacji kleszczy. Wiąże się to ze zmianami klimatu (zwłaszcza temperatury i wilgotności) i środowiska, wywołanymi działalnością człowieka oraz z małą liczbą naturalnych wrogów. Dotychczas nie opracowano skutecznych chemicznych i biologicznych metod zwalczania kleszczy.
W Polsce możemy spotkać ok 20 gatunków kleszczy w tym kleszcza łąkowego i kleszcza pospolitego- gatunki o największym znaczeniu medycznym i weterynaryjnym. Kleszcz pospolity (Ixodes ricinus) - gatunek najczęściej atakujący człowieka w Europie, w tym także w Polsce, u osób dorosłych lokalizuje się zazwyczaj w pachwinach, na podudziu i na brzuchu. Spotyka się go także w wielu innych mniej typowych miejscach, jak np. na powiece oka czy w kanale słuchowym. Z kolei u dzieci- na głowie, na granicy włosów, co stwarza dodatkowe ryzyko, że kleszcz może pozostać nie zauważony przez dłuższy okres czasu, co z kolei zwiększa ryzyko zarażenia dziecka patogenami odkleszczowymi.
Poza reakcjami miejscowymi, w miejscu żerowania kleszcza u człowieka obserwowano zmiany ogólnoustrojowe tj. ból głowy, gorączka, powiększenie węzłów chłonnych, bóle stawów, włącznie ze wstrząsem anafilaktycznym.

Jakie zagrożenia dla zdrowia człowieka i zwierząt mogą zostać wywołane przez kleszcze

1. Bezpośrednie skutki pasożytowania kleszczy

Są to objawy związane z mechanicznym uszkodzeniem skóry przez narządy gębowe kleszczy i wprowadzeniem do rany wydzieliny gruczołów ślinowych, której składniki wywołują różnorodne reakcje miejscowe i ogólnoustrojowe. Zmiany skórne wywołane przez kleszcze mają różny zakres i intensywność. Charakter tych zmian zależy od gatunku i stadium rozwojowego żerującego kleszcza, liczby pasożytujących kleszczy, fazy żerowania kleszczy oraz od gatunku i odporności żywiciela. Chociaż faza pobierania pokarmu w postaci krwi obejmuje zaledwie 2% całego cyklu życiowego kleszczy, procesy fizjologiczne w niej przebiegające, wywołują poważne skutki dla żywiciela.

2. Pośrednie skutki pasożytowania - Choroby roznoszone przez kleszcze

Do najważniejszych czynników chorobotwórczych przenoszonych przez kleszcze należą:
- krętek Borellia burgdorferi s.l wywołujący boreliozę. Borelioza w Polsce jest rozpowszechniona w wielu regionach. Jednakże najwięcej zachorowań występuje w północno-wschodniej i wschodniej części naszego kraju.
- wirusy kleszczowego zapalenia mózgu (TBE),
- wirusy choroby skokowej owiec (LI),
- wirusy krymsko-kongijskiej gorączki (CCHF),
- wirusy z grupy Uukuniemi i Kemerowo,
- riketsje,
- pierwotniaki powodujące babeszjozę.

Zachowanie kleszczy związane z poszukiwaniem żywicieli i żerowaniem

Głównym narządem zmysłowym kleszczy jest organ Hallera zlokalizowany na stopach pierwszej pary odnóży. Jest on wrażliwy na bodźce chemiczne i fizyczne pochodzące od żywiciela głównie CO2 w wydychanym powietrzu, składniki potu i temperaturę ciała oraz wibracje. Kleszcze najczęściej czekają na żywiciela na roślinach np.: na trawach i krzewach.

Rola Kleszczy Ixodes ricinus w przenoszeniu patogenów

Kleszcze zakażają żywiciela najczęściej w trakcie pobierania jego krwi. Już po uszkodzeniu narządami gębowymi skóry człowieka lub zwierzęcia, wprowadzają bioaktywne substancje, które dzięki wielokierunkowemu działaniu, ułatwiają wnikanie patogenów.
Możliwe jest także zakażenie żywiciela, w wyniku uszkodzenia ciała kleszcza, podczas jego nieprawidłowego usuwania lub w przypadku zwierząt, także w czasie samooczyszczania. Do tej pory potwierdzono zdolność Ixodes ricinus do przenoszenia wirusów, riketsji i innych bakterii, pierwotniaków i grzybów CO MOŻE BYĆ PRZYCZYNĄ INFEKCJI MIESZNYCH WYWOŁANYCH RÓŻNYMI INNYMI PATOGENAMI JEDNOCZEŚNIE, BO KLESZCZ MOŻE NAM WSTRZYKNĄĆ „KOKTAIL MIKROORGANIZMÓW O BOGATYM SKŁADZIE”.

Choroby wywołane przez patogeny przenoszone przez kleszcze

Borelioza


Wywołują ją różne gatunki krętków, dlatego jej obraz różni się w zależności od czynnika etiologicznego. Różnią się one tropizmem (powinowactwem) tkankowym, czego skutkiem są różne objawy kliniczne u pacjentów w przebiegu boreliozy:
- Borrelia burgdorferi wywołuje objawy reumatologiczne,
- Borrelia afzelii wywołuje przewlekłe zanikowe zapalenie skóry,
- Borrelia garinii wywołuje objawy neurologiczne.
Na obraz kliniczny boreliozy wpływa także możliwość wystąpienia infekcji mieszanej różnymi gatunkami krętków jak również innych patogenów odkleszczowych, oraz stan zdrowia pacjenta. Zakażenia mieszane wywołują chorobę wielopostaciową o objawach głównie dermatologicznych, stawowo-kostnych, neurologicznych i kardiologicznych. Dlatego też rozpoznanie boreliozy wciąż sprawia dużo problemów diagnostycznych i terapeutycznych.
We wczesnej fazie zarażenia krętkami Borrelia burgdorferi s.l., w okresie od kilku dni do kilku tygodni po zarażeniu, u ok. 70% chorych obserwuje się rumień wędrujący (erythema migrans). W miejscu ugryzienia przez kleszcza powstaje najpierw czerwona grudka lub plamka, która następnie rozszerza się obwodowo w postaci pierścienia o nieregularnych kształtach. Często odczyn zapalny ustępuje w centrum zmiany, a nasila się na obwodzie (tzw. efekt byczego oka). Rumień najczęściej jest niebolesny, wyraźnie nadmiernie „ucieplony”, o średnicy większej niż 5cm. Okoliczne węzły chłonne bywają często powiększone. W przypadkach nieleczonych, zanika zwykle w przeciągu 3-4 tygodni. WYSTĄPIENIE RUMIENIA WEDRUJĄCEGO U OSOBY POGRYZIONEJ PRZEZ KLESZCZA JEST OBJAWEM CHARAKTERYSTYCZNYM I POTWIERDZAJĄCYM ZARAŻENIE I WYMAGA ZAWSZE ZASTOSOWANIA ANTYBIOTYKU. W PZRYPADKU BRAKU RUMIENIA, PO 6 TYGODNIACH OD UGRYZIENIA, NALEŻY WYKONAĆ BADANIA SEROLOGICZNE NA OBECNOŚĆ PRZECIWCIAŁ PRZECIW KRĘTKOM.
Przed upływem 6 tygodni rzadko wykrywa się przeciwciała nawet w przypadku zarażenia, bo przecież układ odpornościowy musi mieć czas je wytworzyć (ten okres od zarażenia do wytworzenia przeciwciał to tzw. okno serologiczne).

Anaplazmoza

Innym patogenem wykrywanym w wielu regionach geograficznych Polski jest Anaplasma phagocytophilum, czynnik etiologiczny anaplazmozy. Szacuje się, że w Polsce tę bakterię stwierdza się u średnio kilku do kilkunastu procent kleszczy Ixodes ricinus, ale - podobnie jak w przypadku innych patogenów odkleszczowych - częstość jej występowania różni się w zależności od stanowiska odłowu kleszczy.
Anaplazmoza w przebiegu objawowym charakteryzuje się podwyższoną temperaturą ciała (wyższą od 38C), bólami głowy, bólami mięśni (bez bólów stawów) i ścięgien, objawami neurologicznymi (zaburzenia drgawkowe), bólem w prawym górnym kwadracie brzusznym. Podczas badań laboratoryjnych stwierdza się niskie miana krwinek białych i podniesiony poziom enzymów wątrobowych.

Bartonelloza

Bakterie Bartonella spp. wykryto u 3,7%-4,8 % kleszczy Ixodes ricinus w centralnej i wschodniej Polsce. Zakażenie tymi bakteriami wywołuje u człowieka chorobę bartonellozę przebiegającą z objawami ze strony ośrodkowego układu nerwowego, takimi jak: spowolnienie ruchów, skurcze i drżenie mięśni, bezsenność, drgawki, stany lękowe, wahania nastroju i wybuchy agresji. Pacjenci mogą odczuwać ból głowy, ból na bokach tułowia i podeszwach stóp. Mogą występować u nich także objawy zespołu jelita drażliwego, miękkie podskórne guzki, oraz tachykardia.

Babeszjoza

Pierwotniaki z rodzaju Babesia wywołują babeszjozę, która u człowieka przebiega zazwyczaj bezobjawowo, ale w przypadku obniżenia odporności mogą pojawiać się takie objawy jak: gorączka, pocenie się, krótki oddech i duszności, silne bóle głowy i zawroty głowy, porażenie Bella (połowiczny paraliż twarzy), nudności, niewyraźne widzenie i zaczerwienienie twarzy. Objawy te nasilają się, co 4-6 dni. U pacjentów obserwuje się anemię hemolityczną i hemoglobinurię. U tej grupy chorych babeszjoza może prowadzić do śmierci. U psów babeszjoza ma zazwyczaj ciężki przebieg i często kończy się dramatycznie śmiercią tych zwierząt.

Wirus kleszczowego zapalenia mózgu (TBEV)

Spośród licznych wirusów przenoszonych przez Ixodes ricinus, w Polsce największe znaczenie medyczne ma wirus kleszczowego zapalenia mózgu (TBEV). Wirusowe kleszczowe zapalenie mózgu ma przebieg dwufazowy: w pierwszej fazie przebiega z objawami grypopodobnymi, w drugiej zaś z zaburzeniami świadomości, zaburzeniami pamięci, porażeniami i nieraz z utratą świadomości, oraz z objawami psychicznymi, a także objawami ocznymi lub trwałym uszkodzeniem słuchu. W przypadku podejrzenia u pacjenta choroby wirusowego zapalenia mózgu, wykonuje się badania serologiczne wykazujące obecność przeciwciał przeciwko wirusowi.

Riketsjozy

U kleszcza pospolitego wykazano obecność m.in. m.in. riketsji z grupy gorączek plamistych (SGF–spotted fever group). W przebiegu riketsjoz mogą pojawiać się następujące objawy: gorączka, zmiany skórne, bóle głowy, uczucie rozbicia, obolałe mięśnie, splątanie, objawy żołądkowo-jelitowe (nudności, brak apetytu), opuchnięcie węzłów chłonnych.

Profilaktyka w chorobach odkleszczowych

Wobec braku skutecznych chemicznych metod ograniczenia populacji kleszczy bardzo duże znaczenie ma wykorzystanie różnych sposobów chroniących człowieka przed ich atakami i przed zakażeniem chorobotwórczymi czynnikami. W profilaktyce przeciw kleszczowej stosuje się metody swoiste i nieswoiste.

Metody swoiste

Do pierwszej grupy metod należą szczepienia skierowane przeciwko określonym patogenom. Dotychczas udało się zsyntetyzować skuteczne szczepionki jedynie przeciw kleszczowemu wirusowemu zapaleniu mózgu (KZM). W Europie w sprzedaży są dwie szczepionki w dwóch odmianach dla dorosłych i dla dzieci. Chociaż podejmowano próby opracowania szczepionki przeciw boreliozie, do tej pory nie uzyskano satysfakcjonujących wyników.

Metody nieswoiste

Metody nieswoistej profilaktyki przeciwkleszczowej są oparte na ochronie osobistej:
- stosowanie stroju ochronnego (nakładanie skarpet na nogawki spodni, buty kryte i długie rękawy przylegające do ciała, jasne ubrania, na których łatwiej dostrzec kleszcze),
- staranne oglądanie ubrań i skóry człowieka oraz sierści zwierząt po powrocie z siedlisk kleszczy (kleszcze zanim znajdą dogodne do żerowania miejsce pozostają na skórze żywiciela przez pewien czas – najczęściej od kilkunastu minut do kilku godzin),
- stosowanie skutecznych środków odstraszających kleszcze (tzw. repelenty). Jeżeli stosujemy repelenty, ich aplikacje należy ponawiać zgodnie z wskazaniami producenta. Duże znaczenie w zapobieganiu atakom kleszczy może mieć szeroka edukacja społeczeństwa na temat kleszczy i skutków ich pasożytowania.
- stosowanie antybiotyków po usunięciu kleszcza ze skóry człowieka, chociaż zasadność takiego postępowania jest kwestionowana przez wielu lekarzy. Stosowanie antybiotyku bezpośrednio po pokłuciu przez kleszcza w przypadku, gdy nie występuje rumień wędrujący, nie jest zalecana także przez różne towarzystwa lekarskie, jak na przykład Amerykańskie Towarzystwo Chorób Zakaźnych.

Jak prawidłowo usunąć kleszcza

Najlepszą metodą usunięcia kleszcza jest usunięcie mechaniczne, najlepiej pensetą lub specjalnymi przyrządami służącym do usuwania kleszczy, dostępnym w aptekach i sklepach weterynaryjnych. Trzeba uchwycić go jak najbliżej skóry i usunąć pociągając jednostajnym ruchem pionowo do góry. Ważne jest, aby usunąć go w całości nie miażdżąc.

autor: Katarzyna Grębska
Strona korzysta z plików cookie w celu realizacji usług zgodnie z Polityką dotyczącą cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do cookie w Twojej przeglądarce.
Zamknij
pixel